Elon Musk: hệ thống giáo dục hiện nay được xây dựng trên một “giả định sai”: mọi học sinh phải học cùng một thứ, cùng một tốc độ, theo cùng một trình tự và trong cùng một khoảng thời gian.

Mô hình đó giống dây chuyền nhà máy: từ lớp 5 lên 6, 7 như sản phẩm đi qua băng chuyền, trong khi con người không phải là vật thể tiêu chuẩn hóa. Mô hình này phù hợp với nền kinh tế công nghiệp cũ, nơi cần đầu ra đồng nhất và dễ dự đoán, nhưng nền kinh tế ấy đã thay đổi còn trường học vẫn hoạt động theo logic cũ.

Hệ quả là cả học sinh giỏi lẫn học sinh yếu đều bị thiệt. Một bạn nắm vững đại số trong hai tuần vẫn phải ngồi thêm tám tuần cho đủ chương trình. Một bạn còn loay hoay thì vẫn bị kéo lên lớp vì thời khóa biểu không chờ ai. Thời gian là cố định, còn việc học thì hên xui. Góc nhìn này cho thấy việc đảo ngược cách thực hiện là cần thiết: mục tiêu là học sinh thực sự hiểu, còn thời gian nên linh hoạt.

Khi đó, trí tuệ nhân tạo được xem như một gia sư cá nhân: không dạy “cả lớp” mà dạy từng người, mỗi lần chỉ một học sinh. AI có thể bỏ qua phần học sinh đã biết, tìm đúng chỗ các em gặp khó khăn và giải thích lại bằng góc tiếp cận khác, điều chỉnh theo thời gian thực thay vì đợi giữa kỳ, cuối kỳ mới phát hiện vấn để. Quan trọng hơn nữa là AI có thể dùng sở thích của từng người làm thông tin đầu vào: thích bóng rổ thì học phân số qua tỷ lệ ném rổ, mê Minecraft thì học hình học qua kiến trúc trong game. Môn học không đổi, chỉ thay đổi điểm xuất phát và ngôn ngữ để chạm được động lực bên trong.

Với góc nhìn này, đại học truyền thống cũng đang trở thành vấn đề. Elon Musk nhiều lần nói đại học bị “thần thánh hóa”: phần lớn kiến thức quan trọng nếu có thì cũng tập trung trong hai năm đầu, còn giá trị thực tế lại đến từ bạn bè, mạng lưới, trải nghiệm tự thân hơn là bằng cấp. Bốn năm giảng đường và khoản nợ khổng lồ chủ yếu chứng minh bạn có thể chịu đựng một quy trình dài hơi, chứ không bảo đảm bạn giỏi hay sáng tạo. Nếu mục tiêu là khởi nghiệp, Musk cho rằng hoàn toàn không nhất thiết phải “cố học cho xong”.

Ngắn gọn mà nói thì ngày nay gần như mọi bài giảng, giáo trình, tri thức đều đã ở trên mạng, và AI có thể biến chúng thành lộ trình cá nhân hóa, phù hợp trình độ, nhịp độ và sở thích từng người. Câu hỏi không còn là “mô hình cũ có ổn không” mà là “chúng ta sẽ còn bắt học sinh đi qua dây chuyền đó bao lâu nữa trong khi một lựa chọn khác đã tồn tại ngay trước mắt”.