Giờ mình mới biết kỳ công thực sự: Chế tác bi đá cho môn Curling - Cờ vua trên băng
24/02/2026 13:05
Infographic: Chế tác bi đá cho môn Curling - Cờ vua trên băng
Thế vận hội mùa Đông Milano Cortina 2026 được ứng dụng những công nghệ tối tân nhất trong lĩnh vực thể thao, tuy nhiên có một thứ vẫn được giữ nguyên vẹn suốt nửa thế kỉ qua, đó là những viên bi đá sử dụng trong môn Curling - trượt bi đá trên băng.
Những viên đá này được làm bằng một loại đá granite đặc biệt, khai thác độc quyền trên hòn đảo Ailsa Craig ở Scotland. Ailsa Craig là một khối đá núi lửa, nhô lên ở giữa vịnh Firth of Clyde, từ đất liền Scotland có thể nhìn thấy hòn đảo khi trời quang mây tạnh.
Đá granite xanh lục được khai thác ở rìa sườn dốc của hòn đảo.
Trong khi đó loại đá mài màu xanh lam, quý hiếm thì được tìm thấy ở rìa phía bắc của đảo.
Những viên đá này được làm bằng một loại đá granite đặc biệt, khai thác độc quyền trên hòn đảo Ailsa Craig ở Scotland. Ailsa Craig là một khối đá núi lửa, nhô lên ở giữa vịnh Firth of Clyde, từ đất liền Scotland có thể nhìn thấy hòn đảo khi trời quang mây tạnh.
Đá granite xanh lục được khai thác ở rìa sườn dốc của hòn đảo.
Trong khi đó loại đá mài màu xanh lam, quý hiếm thì được tìm thấy ở rìa phía bắc của đảo.
Hòn đảo có diện tích chưa tới 1km vuông, không có người ở từ năm 1990 tới nay, là nơi người ta khai thác đá để làm ra những viên bi đá Curling, môn thể thao đồng đội được thi đấu trong các đại hội thể thao mùa đông, đặc biệt là Winter Olympics năm nay, Milano Cortina 2026, do Italy đăng cai.
Sau khi khai thác, những tảng đá to lớn nặng 6 - 10 tấn được vận chuyển bằng xe tải và đưa về rìa phía đông của hòn đảo, để chuyển về xưởng chế tác.
Mọi viên bi đá của môn Curling được trượt trên đường băng các kì Thế vận hội mùa Đông đều được khai thác từ hòn đảo này (chỉ trừ Olympic 2002). Đảo Ailsa Craig được bảo vệ nghiêm ngặt bởi RSPB - Hội hoàng gia bảo vệ Chim của vương quốc Anh, mỗi năm nơi này chỉ được tiếp cận một thời gian ngắn để khai thác đá granite, dưới sự giám sát của RSPB.
RSPB đã thuê lại hòn đảo Ailsa Craig từ Hầu tước Ailsa (thuộc gia tộc Kennedy xứ Scotland, được phong tước từ năm 1831), thời hạn tới năm 2050, và ủy quyền cho công ty Kays of Scotland độc quyền khai thác đá granite trên hòn đảo này, với mục đích làm bi đá Curling, cung cấp độc quyền cho các kì Thế vận hội mùa Đông.
Họ khai thác đá granite bằng cách rất đặc biệt: cho nước nhỏ giọt vô các khe đá, khi nước đông thành đá và nở ra, sẽ làm nứt đá granite và rớt xuống, sau đó thu hoạch số đá rớt xuống.
Curling - Cờ vua trên băng:
Nói sơ qua vê môn Curling, tiếng Việt gọi là môn trượt bi đá trên băng. Môn này xuất hiện ở các kì Winter Olympics (viết tắt TVHMĐ - Thế vận hội mùa Đông) kể từ năm 1924 dưới dạng giao lưu, trình diễn, đến năm 1998 thì chính thức trở thành môn thi đấu chính thức giành huy chương, tại Olympic Nagano 1998, do Nhật Bản đăng cai.Đội trưởng gọi là Skip, là người chỉ đạo chiến thuật cho cả đội và đẩy 2 viên bi đá cuối cùng.
Trong lịch sử 102 năm môn Curling có mặt ở các kì TVHMĐ, tuyệt đại đa số các kì đều sử dụng bi đá do công ty Kays of Scotland cung cấp, chỉ có duy nhất 1 kì năm 2002 (Salt Lake 2002 - Mỹ đăng cai ở Utah) là sử dụng bi của công ty Canada Curling Stone Company cung cấp, bởi năm đó công ty của Canada thắng thầu. Còn hiện tại cho tới bây giờ thì Kays of Scotland vẫn đang giữ hợp đồng cung cấp độc quyền bi đá Curling cho các kì TVHMĐ.
Curling thi đấu theo kiểu đối kháng 4v4. Mỗi đội 4 vđv, được phát 8 viên bi đá cùng màu nhau, mỗi người chơi 2 bi và trượt 2 lượt. Họ thi đấu trên sân băng, ở cuối đường băng là 4 vòng tròn đồng tâm, gọi là Nhà (House). Nhiệm vụ của cả 4 người chơi của mỗi đội là đưa viên bi vô Nhà để đạt tổng điểm cao nhất, mỗi trận đấu gồm 8 hoặc 10 lượt chơi.
Khi một người chơi trượt viên bi, các đồng đội của họ sẽ trượt theo viên bi và dùng chổi chà liên tục lên mặt băng, mục đích là “mở đường” cho viên bi đáp ở nơi có điểm số cao nhất. Tùy theo hướng trượt của viên bi mà họ có thể chà thuận để mặt băng láng hơn → bi trượt dài hơn, hoặc chà nghịch cho mặt băng nhám đi → bi trượt ngắn lại.
Tên vị trí của 4vđv lần lượt là Lead - tiên phong (trượt 2 viên bi đầu tiên), Second (trượt 2 viên tiếp theo), Third hoặc Mate (trượt viên bi thứ 5&6), cuối cùng là Skip - đội trưởng (chỉ đạo chiến thuật và trượt 2 bi cuối cùng).
Curling còn có một biến thể khác thi đấu 2v2 là Mixed Doubles.
Quay trở lại với bài Infographic. Thời gian khai thác đá thường là mùa Đông, khi chim biển ít làm tổ sinh con. Luật nghiêm cấm sử dụng thuốc nổ để khai thác đá, họ khai thác bằng cách rất đặc biệt: cho nước nhỏ giọt vô các khe đá, khi nước đông thành đá và nở ra, sẽ làm nứt đá granite và tách ra.
Xe tải và máy móc được đưa lên đảo để khai thác đá, sau đó vận chuyển ra khỏi đảo để trả lại mặt bằng tự nhiên. Hòn đảo được đặt bẫy chuột, vì vậy chuột không còn hiện diện ở đây từ năm 1990 tới nay. CEO của Kays of Scotland - Ricky English - nói rằng đảo Ailsa Craig được coi là một khu bảo tồn thiên nhiên.
Những viên bi đá Curling được chơi trên sân băng Olympic mùa Đông được làm từ 2 loại đá granite khác nhau, khai thác trên đảo Ailsa Craig. Một loại là đá granite xanh lam (blue hone) - loại đá này có hạt mịn và độ ẩm thấp, được sử dụng để làm bề mặt tiếp xúc của bi đá với sân băng. Loại còn lại là đá granite xanh lá (green hone), nó cứng hơn, bền chắc hơn nên có khả năng hấp thụ lực khi va chạm vớ các viên đá khác → được sử dụng để làm vòng ngoài của viên bi đá, nó có hình dáng tròn giống bánh phô-mai, nên được gọi là cheese.
Đá blue hone có cấu trúc hạt tương đối đồng nhất, kích thước các hạt đá từ 0.1 - 0.3mm, ít bị bong tróc khi chơi, giúp cho bề mặt tiếp xúc của các viên đá được bền và ổn định trong suốt thời gian chơi. Những viên bi đá này được bảo trì định kì nên có thể sử dụng hàng chục năm, tái sử dụng nhiều lần cho các giải Curling khác nhau (khi thi đấu Curling thì sử dụng bi đá của ban tổ chức phát để đảm bảo tính công bằng), tuy nhiên tại mỗi lần TVHMĐ thì các viên bi đá đều được cung cấp mới 100%, do Kays of Scotland cung cấp độc quyền.
Sau khi chở về xưởng chế tác của Kays of Scotland, tảng đá granite, thường nặng 6 - 10 tấn, được khoét ra từng bánh nhỏ, tròn trịa giống những bánh phô-mai (cheese).
Qua thời gian, xưởng chế tác của Kays đã được hiện đại hóa dần dần. Từ giữa tk20 trở về trước, những viên bi đá Curling chủ yếu được làm bằng tay, thời đó người ta đục đẽo nó, giống với điêu khắc thủ công hơn là sản xuất theo quy trình.
Bắt đầu từ thập niên 1960, Kays hợp tác với một công ty kỹ thuật ở địa phương là Andrew Barclay & Sons để ứng dụng máy móc cho việc sản xuất bi đá, dần dà bỏ việc điêu khắc thủ công bằng tay. Xưởng áp dụng thêm kỹ thuật tiện từ thập niên 1970, phần lớn máy móc sản xuất bi đá Curling vẫn còn được sử dụng tới bây giờ và đã có tuổi đời hàng chục năm. Họ không sử dụng máy CNC mà dựa hoàn toàn vào đôi tay khéo léo của những người thợ lành nghề, nhằm đạt được sự nhất quán cho các viên bi.
Cán cầm có thể gắn được vô cả 2 mặt trên hoặc dưới của bi đá, ở giữa viên bi đá có khoét lỗ để gắn 1 thanh trục bằng đồng thau, xiết chặt 2 mặt đá xanh lam với tay cầm.
Đá granite được để khô tự nhiên để các vết nứt ẩn lộ ra, trước khi người ta bắt đầu chế tác, những mảnh đá loại bỏ có thể được tái sử dụng cho các việc khác. CEO Ricky English nói: Từ 1 tấn đá granite, chúng tôi thu được khoảng 20 “bánh phô-mai”
“Đó là công việc hoàn toàn dựa vào thị giác và cảm giác”, vị CEO nói khi giải thích cách các nghệ nhân đánh giá viên đá. Mặc dù sử dụng máy móc nhưng nghệ nhân vẫn điều chỉnh tốc độ máy nhanh chậm khác nhau khi tạo hình.
Lắp ráp và đánh bóng:
Mỗi viên đá màu xanh lá (green hone) được tạo hình riêng biệt, dày khoảng 5-6mm, có phần đế hơi lõm và bao bọc bởi bánh phô-mai đá xanh lam bên ngoài. Green hone là phần tiếp xúc với mặt băng của sàn thi đấu.Mất khoảng 5 tiếng để chế tác thủ công một viên bi đá. 2 mảnh đá xanh lam được dán lên phần thân xanh lục bằng keo công nghiệp. Sau khi hoàn thành, nó cơ bản đã giống một viên bi đá Curling, chờ được đánh bóng để trở thành thành phẩm hoàn thiện.
Bề mặt bi đá được thợ thủ công đánh bóng, dựa vào cảm giác của họ. Phần viền đá màu xanh lục nơi va đụng với các viên bi đá khác khi chơi, sẽ được phủ một lớp cát để giảm chấn, giúp viên đá đỡ bị sứt mẻ khi thi đấu.
Kiểm thử cho tới khi hoàn hảo:
Vì được làm bằng đá granite tự nhiên cho nên dù có kích thước bằng nhau thì khối lượng của các viên bi đá khi hoàn thành sẽ không nặng bằng nhau, bi đá Curling dùng cho Olympics Winter xê xích từ 17.24kg - 19.96kg ~ 38 - 44 cân Anh (dưới 20kg/viên), đã bao gồm cán cầm.*Milano Cortina 2026 có tổng cộng 10 đội Curling thi đấu (cả nam và nữ), nghĩa là lý thuyết cần 80 bi đá cho 40 vđv thi đấu chính thức, tuy nhiên Kays of Scotland đã sản xuất tổng cộng 164 viên bi đá và cung cấp cho kì thế vận hội này 132 viên, vừa để sử dụng, vừa làm sơ-cua.
Từng viên bi đá được đem cân nặng, cân bằng và kiểm tra bằng mắt thường. Người ta cũng kiểm tra chúng bằng âm học, nghệ nhân đeo tai nghe và lắng nghe những âm thanh thay đổi bên trong viên đá để kiểm tra khiếm khuyết rồi hiệu chỉnh, đảm bảo cho chúng hoàn hảo nhất.
Tất cả 132 viên bi đá đợt này đều mới 100%, mặc dù chúng đã được sử dụng trước 1 lần tại đại hội Curling thiếu niên thế giới 2025 (World Junior Curling Championships), cũng tổ chức tại thành phố Cortina này luôn. Mục đích của lần sử dụng đó là để “test drive” và hiệu chuẩn các viên đá và sân băng để chuẩn bị cho giải Thế vận hội mùa Đông 2026.
Cách chơi Curling:
Người chơi Curling xoay nhẹ cán cầm trước khi đẩy viên đá. Vòng tròn màu xanh là phần blue hone, là nơi duy nhất tiếp xúc với sàn băng thi đấu. Viên bi đá vừa trượt vừa xoay tròn, tạo ra ma sát và chạy chậm dần, thậm chí trượt ra khỏi quỹ đạo mong muốn của người chơi. Lúc này đồng đội của người thi đấu sẽ quét hoặc chà sàn băng để điều chỉnh hướng đi của viên bi như mong muốn, nhằm đưa viên bi vô Nhà để đạt điểm cao nhất.Cách người chơi “đọc vị” một viên bi đá:
Khi đẩy viên đá, bạn cảm nhận được độ trượt và độ xoáy của nó, bạn còn phải so sánh trọng lượng viên đá của mình và đá của đối thủ, của đồng đội. Eve Muirhead, vđv giành HCV Curling đội nữ tại TVHMĐ 2022 cho biết.
Đội chơi dùng cách bấm đồng hồ để đo thời gian từ khi viên đá rời tay người chơi và tới Nhà, cũng như quan sát độ xoáy và hướng đi của bi đá. Họ còn phải so sánh đường đi của đồng đội, của đối thủ.
Nếu bạn biết được viên đá của mình xoay nhanh hơn (hoặc chậm hơn) một chút, bạn phải thay đổi chiến thuật hoặc đổi cách đẩy cho phù hợp hơn - Eve Muirhead nói. Eve là Skip - đội trưởng đội Curling nữ của đội Great Britain, năm 2022 đội cô giành chiến thắng trước Nhật Bản, giành HCV Olympic đầu tiên trong sự nghiệp.
Được làm từ tốn, nhưng sử dụng được hàng chục năm:
Kays of Scotland có khoảng 15 thợ lành nghề, họ đã làm ra hàng trăm viên bi đá cho môn Curling tại TVHMĐ năm nay. Một bộ đá hoàn chỉnh mất nhiều tuần để làm ra, nhưng lại rất bền và có thể sử dụng được từ 20 - 40 năm nếu được bảo dưỡng tốt. Đa số chúng được tân trang để tái sử dụng cho các giải Curling khác, số còn lại khi loại ra được bán làm quà lưu niệm.Tại Thế vận hội mùa Đông năm nay, nơi được ứng dụng những công nghệ tiên tiến nhất, mới nhất, nhưng trong môn Curling vẫn còn sử dụng những viên vi đá được chế tác thủ công từ hơn 60 năm trước, lấy từ đá granite trên đảo Ailsa Craig, cho thấy kỹ thuật truyền thống vẫn là yếu tố cốt lõi tạo nên môn thể thao được mệnh danh là Cờ vua trên băng.
Tin xem thêm
nội dung mới
