Ngoài ra, nếu lùi lại một chút, lịch sử của hành vi “nhai” cũng khá thú vị. Con người nhai nhựa cây, nhai lá, nhai nhựa tự nhiên từ rất lâu trước khi có kẹo cao su công nghiệp. Hành vi nhai vừa mang tính sinh học khi miệng là nơi chúng ta tương tác với thức ăn, với thế giới, vừa mang tính xã hội khi nhai như một cử chỉ tự trấn an, một nhịp điệu giúp cơ thể “ngồi yên” trong những khoảnh khắc chờ đợi. Khi kẹo cao su hiện đại xuất hiện, nó giống như một phiên bản đóng gói của một bản năng cổ: cho cái miệng một việc để làm, và cho tâm trí một cái nền để neo lại. Văn hóa đại chúng sau đó đẩy nó đi xa hơn: kẹo cao su trở thành biểu tượng của sự năng động, của tuổi trẻ, của sự bận rộn, một thứ nhai được, tiện, rẻ, và tạo cảm giác kiểm soát.

Nhưng nếu bỏ lớp vỏ biểu tượng, thì nghiên cứu khoa học nói gì? Một điểm khá nhất quán là: nhai kẹo cao su không tạo ra sự cải thiện rõ rệt về trí nhớ. Nó không biến anh em thành người nhớ bài nhanh hơn một cách đáng kể, và nếu có hiệu ứng thì thường nhỏ, khó lặp lại đồng đều ở mọi nghiên cứu. Ngược lại, điều kẹo cao su có vẻ làm tốt hơn là mang lại sự tỉnh táo và bền bỉ. Anh em có thể tưởng tượng thế này: có những bài kiểm tra hoặc nhiệm vụ kéo dài mà người làm rất dễ trôi tuột khỏi nó: đọc một đoạn văn buồn ngủ, canh màn hình trong phòng yên tĩnh, làm những phép tính lặp lại. Ở những tình huống đó, nhai có thể giúp bạn đỡ gục, giữ nhịp tỉnh táo tốt hơn một chút. Hiệu ứng không lớn đến mức thay cà phê, nhưng đủ để một số người cảm thấy mình bám víu vào công việc.

Tuy nhiên, về việc giảm thiểu căng thẳng thì không hoàn toàn đúng. Có những bối cảnh mà nhai kẹo cao su cho thấy khả năng giảm căng thẳng hoặc lo âu: trước khi thuyết trình ngắn, trong lúc làm bài kiểm tra, hoặc trước một số thủ thuật y khoa mà bệnh nhân hay hồi hộp. Trong những tình huống ấy, nhai có thể giúp con người ta bớt “run” và bớt căng và kèm theo đó là những dấu hiệu sinh lý cho thấy mức stress giảm. Tuy nhiên, vẫn có những hoàn cảnh căng thẳng khác mà nhai không giúp được mấy, hoặc kết quả nghiên cứu không thống nhất. Điều này thực ra cũng hợp lý: stress có nhiều loại. Có stress “nhỏ mà kéo dài” như chán nản, mỏi mệt; có stress “đột ngột và lớn” kiểu bị đe dọa, bị áp lực xã hội mạnh; và hệ thần kinh phản ứng khác nhau. Kẹo cao su, nếu có tác dụng, có vẻ hợp với kiểu căng thẳng mức vừa phải khi cơ thể cần một kênh xả stress nhẹ, chứ không phải khi bạn đang ở mức báo động đỏ.

Vậy vì sao nhai lại “có vẻ dễ chịu”? Đây là đoạn mà khoa học vẫn đang đoán, nhưng những giả thuyết hay nhất đều khá thực tế. Một hướng giải thích nói về mặt sinh lý: nhai là một hoạt động cơ bắp nhịp nhàng, có thể làm thay đổi nhẹ mức độ hưng phấn của cơ thể, nhịp tim, nhịp thở, và có thể cả lưu lượng máu lên não theo những cách gián tiếp. Một hướng khác nói về cảm giác và hệ thần kinh: miệng là vùng rất giàu cảm giác, kết nối mạnh với các phản xạ liên quan đến an toàn và ăn uống. Khi nhai, cơ thể nhận tín hiệu “mình đang ăn” hoặc “mình đang làm một thứ bình thường”, đôi khi nó kéo tâm trạng về trạng thái ổn định hơn. Một giả thuyết nữa thiên về hành vi: nhai tạo ra một chuỗi hành động lặp lại, có thể đóng vai trò như một hành vi vô thức vốn thường được con người ưa thích để tự trấn an như gõ bút, lắc chân, xoay nhẫn, vuốt tóc. Nhai kẹo cao su được coi là một hành vi như vậy nhưng nhẹ nhàng hơn và thường ít làm phiền người khác hơn.

Và đây là điểm then chốt: nếu nhìn kẹo cao su như hành động vô thức lặp đi lặp lại, nhiều thứ tự nhiên khớp lại. Khi anh em làm việc nhàm chán, não có xu hướng đi tìm kích thích. Nếu không có kích thích, anh em tự tạo ra bằng những chuyển động nhỏ. Nhai cung cấp kích thích cảm giác và vận động ổn định, vừa đủ để não bớt đi lang thang, nhưng không đủ lớn để phá nhiệm vụ chính. Nó giống như anh em cho hệ thần kinh một cái đồ chơi nhỏ, không phải để giải quyết bài toán thay bạn, mà để giữ bạn ngồi lại với bài toán lâu hơn. Điều này cũng giải thích vì sao hiệu quả thường xuất hiện ở các nhiệm vụ dài và buồn: vì đó là lúc bạn cần “neo” sự chú ý nhất. Nó cũng giải thích vì sao không phải ai cũng hợp: có người nhai lại bị phân tâm, hoặc thấy khó chịu, hoặc bị nhức hàm, lúc đó “đồ chơi nhỏ” trở thành “vật gây nhiễu”.

Nhìn theo hướng này, kẹo cao su không đối lập với các thói quen “cựa quậy” khác, mà là một phiên bản được xã hội chấp nhận cao hơn. Bạn lắc chân trong cuộc họp có thể bị đánh giá là thiếu nghiêm túc, gõ bút có thể làm người khác phát điên, nhưng nhai kẹo cao su đúng cách có thể trông như vô hại. Thậm chí trong một số môi trường như thi cử, học bài, làm việc một mình, nó trở thành công cụ nhỏ để tự điều chỉnh trạng thái.