Ở miền quê nước Anh, có một khu nhà nằm thấp thoáng giữa những gò đồi xanh rì, các mái vòm đã nhuốm màu thời gian của nó dường như hoà lẫn với rừng cây xung quanh. Dù cũ kỹ, nơi này từng là một địa điểm quan trọng trong lịch sử thiên văn: Đài quan sát Hoàng gia Greenwich.

Ban đầu, Đài quan sát này không nằm ở đây mà tọa lạc ở trung tâm Luân Đôn, trong công viên Greenwich rộng 74,5 hecta. Xây dựng vào năm 1675, Đài thiên văn Greenwich có nhiệm vụ tạo ra các biểu đồ sao và thiết bị đo thời gian chính xác để hỗ trợ đội thương thuyền của Anh định hướng tốt hơn trên thế giới. Đến năm 1884, Đài Greenwich trở thành chỗ đánh dấu kinh tuyến gốc 0°0’0” của Trái đất.

Tới thập niên 1930, sự phát triển của thành phố đã làm không khí có nhiều bụi mù và ô nhiễm ánh sáng, trong khi bầu trời cần phải thật tối và trong mới quan sát tốt được. Cho nên các nhà thiên văn nhận thấy nơi này không còn phù hợp để nghiên cứu thiên văn nữa.

Căn nhà đánh dấu đường kinh tuyến gốc trong công viên Greenwich.

Vậy là người ta lên kế hoạch dời nó về miền quê và đã chọn ngôi làng Herstmonceux ở hạt East Sussex, cách Luân Đôn hơn 100 km về phía đông nam. Do Thế chiến II, công tác di dời chỉ bắt đầu vào năm 1948 và hoàn tất năm 1957.

Bầu trời trong và thời tiết đẹp ở nông thôn đã tạo thuận lợi để Đài Greenwich tiếp tục hoạt động nghiên cứu. Ngoài lập biểu đồ sao, Đài Greenwich đã chuyển sang nghiên cứu vật lý thiên văn, tức là dùng kính thiên văn để tìm hiểu về đặc tính của các ngôi sao và các hành tinh. Vào năm 1958, đài từng có tới 200 người làm việc.

Tại đây có một nhóm kính viễn vọng gọi là Equatorial Group, bao gồm 6 kính thiên văn có mái vòm bao phủ. Nếu như các mái vòm thiên văn hay có màu xám hoặc trắng, thì những mái vòm này lại làm bằng đồng, mà nay đã bị oxy hóa thành màu xanh để hòa vào rừng cây.

Năm 1967, Đài Greenwich chế tạo Kính thiên văn Isaac Newton, với một tấm gương có đường kính gần 2,5 mét ở chân đế. Đây là kính thiên văn lớn thứ 3 thế giới lúc bấy giờ và họ đã đặt nó trong một mái vòm màu trắng riêng biệt.

Kính Isaac Newton khi còn nằm tại Herstmonceux, năm 1981.

Nhưng từ thập niên 1970 thì lợi thế của Herstmonceux dần mai một. Các thị trấn gần đó bắt đầu phát triển làm cho bầu trời không còn tối như trước nữa. Nhất là chỗ này còn hay bị mây mù, khiến kính Newton chỉ có thể dùng được dăm ba lần trong năm.

Cuối cùng vào năm 1984, họ quyết định dời Kính Newton đến nơi có bầu trời tối và trong hơn, đó là Đài quan sát Roque de los Muchachos, nằm trên đỉnh một núi lửa trên đảo La Palma thuộc quần đảo Canary.

Tới năm 1990, nhân sự Đài Greenwich chuyển đến Cambridge và khu nhà này liền bị bỏ hoang. Vào tháng 4/1995, một tổ chức từ thiện là Science Projects đã thuê lại nơi này để tôn tạo, bảo trì các kính thiên văn cùng 6 mái vòm bị oxy hóa, với sự hỗ trợ của giới chức địa phương.

Kể từ đó khu nhà này trở thành nơi đặt Trung tâm Khoa học Quan sát. Họ tổ chức các cuộc triển lãm khoa học, lễ hội và hiện đón hơn 60.000 khách mỗi năm. Nhưng năm ngoái trung tâm cho biết sẽ đóng cửa trước cuối năm 2026. Đầu năm nay, chủ khu đất là Đại học Queens Canada cam kết sẽ giữ lại các kiến trúc ở đây dù chưa có kế hoạch sẽ làm gì với di tích.