Mình khá bất ngờ khi coi thống kê GDP thì biết Nhật Bản đang nghèo hơn cách đây 30 năm. Trong khi 30 năm đó tất cả các nền kinh tế khác, nhất là các nước ở tầm của Nhật Bản bây giờ hay hồi đó đều đã phát triển rất nhiều. Ví dụ như Mỹ từ 1995 tới giờ tăng 4 lần, Châu Âu tăng 2,5 lần, Đức tăng gần 2 lần, Hàn Quốc tăng gần 4 lần… GPD Nhật năm 2025 giảm khoảng 20% so với năm 1995. Một kỳ tích.

1990s: Sức mạnh kinh tế Nhật Bản thông qua sản phẩm công nghệ của họ

Mình nhớ từng nói với bạn mình vào khoảng năm 1999 là hãy nhìn trong nhà, ngoài ngõ xem các sản phẩm người ta dùng là biết Nhật thành công và giàu cỡ nào. Hệ thống âm thanh, đèn, quạt, TV, máy lạnh, nồi cơm điện, bàn ủn, máy sấy tóc, xe máy, xe hơi, xe buýt, xe tải… tất cả đều là của Nhật bản. Mình kể ra các sản phẩm với các thương hiệu Nhật mà mình từng thấy sản phẩm của họ.

• Xe hơi: Toyota, Nissan, Honda…
• Xe máy: Honda, Yamaha, Suzuki
• TV: Sony, Toshiba, Sharp, Panasonic, JVC, Sanyo, NEC…
• Hệ thống âm thanh gia đình: Sony, Kenwood, Onkyo, Toshiba, Denon, Nakamichi, Yamaha, Sansui, Technics, Hitachi, Luxman, Aiwa, Marantz, Teac…
• Tủ lạnh: Toshiba, Panasonic, Hitachi, Sharp, Sanyo…
• Đèn, quạt: Panasonic, Toshiba…
• Máy nghe nhạc cá nhân: CD, MD: Sony, Panasonic, Toshiba, Aiwa, Sharp, Kenwood, JVC
• Máy chơi game: Sony Playstation, Nintendo, Sega
• Máy lạnh, quạt: Sanyo, Daikin, Toshiba, Mitsubishi, Sharp, Panasonic, Hitachi
• Máy tính xách tay: Toshiba, Sony Vaio, Fujitsu, Hitachi, Sharp
• Máy ảnh: Nikon, Canon, Minolta, Pentax, Olympus, Fujifilm, Sony…
• Xe tải: Hino, Isuzu, Mitsubishi Fuso

Và tất cả các sản phẩm trên của Nhật đều là ước mơ của mọi gia đình toàn thế giới, các nước khác nhìn cũng thèm nhưng lúc đó họ không thể sản xuất được như vậy.

1990s: Đồ Nhật rất xịn, đẹp và tinh xảo

Mình bắt đầu tiếp xúc với đồ Nhật là một chiếc máy chơi đĩa CD Kenwood, rồi tiếp đó là Discman của Sony. Sau đó thì chuyển qua chơi máy MD với đủ các hiệu từ Sony, Toshiba, Sharp. Rồi máy nghe nhạc dùng đĩa Sony HD… Đó thực sự là những chiếc máy tuyệt vời từ tính năng, thiết kế, mức độ hoàn thiện. Mở nắp cái máy MD ra thấy mấy cái bản lề, mấy cái miếng thép, nhôm được người ta dập mỏng dính nó khớp với nhau nhìn nó đã.

Và chất lượng của đồ Nhật Bản thì khỏi bàn cãi luôn. Đến tận bây giờ người ta vẫn còn chơi mấy cái máy CD, MD, cassette Nhật mà nó vẫn chơi ngon lành. Sony từng có một dòng sản phẩm cao cấp tên là Qualia. Hồi đó mình mê chiếc Qualia 017 là một chiếc MD giá bán 1900 USD và mỗi tháng chỉ làm ra có 15 cái, nhưng lúc đó không mua được vì không có tiền.

Tới PDA thì Sony Clie cũng là đỉnh cao của không chỉ PDA mà thậm chí là smartphone và tablet bây giờ với các PDA được trang bị camera, dịch vụ nghe nhạc, tai nghe… Và thiết bị đầu tiên của loài người sử dụng màn hình OLED đó chính là chiếc Sony Clie VZ-90.

Về chiếc Clie VZ-90 có một điểm là trong lúc mình nghịch chiếc iPhone đầu tiên đã vô tình làm nó rớt từ trên nóc chiếc loa Tannoy Stand FLoor xuống nền nhà và hỏng luôn màn hình. Đó là lúc mình dừng luôn chuyện dùng mấy máy Palm Sony.

Anh em nào từng chơi máy MD của Nhật mới thấy ngành sản xuất của họ đạt đến mức độ cao như thế nào. Có lẽ không nước nào có được một ngành sản xuất thành công như vậy với rất nhiều thương hiệu, rất nhiều loại máy móc khác nhau, và cái nào cũng ở trình độ cao. Như Hàn Quốc giờ thì được mỗi Samsung và LG, nhưng sản phẩm cũng có cái ngon có cái dở, chất lượng, độ tinh xảo và trải nghiệm kém hơn nhiều. TQ thì cũng chỉ có vài công ty có thể làm được như Nhật, mình thấy có mỗi DJI Flycam là sản xuất ngon.

Trong khi đó khó mà kể hết được các sản phẩm, thương hiệu của Nhật lúc đó.

1990s: Nhật rất giàu có, out trình các nước Châu Á khác và dự đoán vượt Mỹ

Mình vẫn nhớ thời những năm 199x mỗi khi có thống kê về lĩnh vực gì đó ở Châu Á thì người ta đều mở ngoặc khi là trừ Nhật Bản. Lúc đó cho Nhật Bản vào là số thống kê không còn phản ánh đúng, rồi nếu anh em còn nhớ thì người Nhật lúc đó mua rất nhiều đất ở Mỹ.

Nhật Bản đã phát triển từ 2 thập kỷ trước và đến những năm 1990 gần như là đỉnh điểm thu nhập bình quân đầu người đứng thứ 3 thế giới, chỉ thua Thuỵ Sỹ và Luxembourg, trong khi dân số Nhật nhiều hơn rất nhiều, tới hơn 125 triệu dân.

Năm 1995 thì GDP của Nhật là 5,55 nghìn tỉ USD chiếm 17.8% nền kinh tế toàn cầu, trong khi đó nền kinh tế Mỹ là 7,66 nghìn tỉ USD và chiếm khoảng 25% kinh tế toàn cầu. Nhưng nếu tính theo GDP đầu người thì Nhật cao hơn Mỹ nhiều, với 44,210 USD trong khi Mỹ chỉ 28,700 USD.

2025: Sản phẩm của Nhật Bản hiện tại đã bị sản phẩm của các nước khác thay thế

Hiện tại thì các sản phẩm, đặc biệt là sản phẩm điện tử tiêu dùng, âm thanh, nghe nhìn, xe hơi… vốn là thế mạnh của Nhật Bản đã bị thay thế bởi hầu hết sản phẩm đến từ các nước khác, cụ thể là Trung Quốc và Hàn Quốc. Giờ nhìn ra thị trường chúng ta thấy như sau:

• Xe hơi: Mazda, Kia, Hyundai, Honda, Mítubishi, Vinfast…
• Xe máy: Honda, Yamaha, Piaggio, Vinfast, xe điện Trung Quốc
• TV: Samsung, LG, Sony, TCL…
• Hệ thống âm thanh gia đình: Sony, Samsung, LG, Bose, JBL, các thương hiệu Trung Quốc
• Tủ lạnh: LG, Samsung, Aqua, Mitshubishi Electric, Panasonic…
• Đèn, quạt: Rạng đông, Điện Quang, Sino, Phillips, Schneider, Panasonic, Xiaomi, Osram, Vanlock…
• Máy nghe nhạc cá nhân: chủ yếu là loa đi động, dac, tai nghe… Sony, JBL… và các brand TQ.
• Máy chơi game: Sony và smartphone
• Máy lạnh: Daikin, Panasonic, LG, Samsung, Hoà Phát, Funiki…
• Máy tính xách tay: Dell, HP, Asus, Lenovo, Acer, Apple, MSI…
• Máy ảnh: Nikon, Canon, Fujifilm, Sony, Leica, Gopro, DJI…
• Xải: Thaco, Hyundai, Xe Trung Quốc, Isuzu, Hino…

Có lẽ máy ảnh là sản phẩm khó bị thay thế nhất vì nó khó làm hơn rất nhiều so với các sản phẩm điện tử tiêu dùng khác, cho nên các công ty Nhật bản vốn giỏi làm mấy cái khó vẫn trụ được. Trong khi rất nhiều sản phẩm khác của Nhật đã không còn hoặc còn rất yếu.

Ví dụ như máy tính xách tay, smartphone, robot hút bụi lau nhà… thì gần như các công ty Nhật không theo kịp thế giới.

2025: Kinh tế Nhật Bản không còn chiếm tỉ trọng lớn trên toàn cầu

GDP của Nhật hiện chỉ chiếm khoảng 4% toàn cầu so với gần 20% cách đây 30 năm. Nhật không còn đóng góp nhiều trong các ngành kinh tế chủ lực của thị trường ngay cả trong lĩnh vực công nghệ, đồ điện tử tiêu dùng vốn là sức mạnh của họ trước giờ. Ngay cả ngành sản xuất cũng bị thụt lùi và các nước khác vượt qua.

Nhật Bản đã bị bỏ lại phía sau trong các sự kiện kinh tế lớn như là bùng nổ dot-com, công nghệ thông tin, smartphone, AI…

Lý do kinh tế Nhật Bản đi xuống

Người ta đưa ra nhiều giải thích khác nhau để giải thích cho việc đi xuống của nền kinh tế Nhật. Họ gọi thời kì đi xuống của Nhật bản là Thập niên mất mát và các lý do anh em có thể biết như sau:

• Bong bóng giá tài sản: Vào những năm cuối thập niên 1980 thì Nhật Bản trải qua một đợt gọi là bong bóng giá tài sản, trong đó giá nhà đất giá cổ phiếu tăng vọt. Giá nhà ở Tokyo tăng gấp đôi trong vài năm, chỉ số chứng khoán tăng kịch trần tới 38,915 điểm năm 1989. Nhà nước cụ thể là Ngân hàng Nhật Bản can thiệp… rồi đẫn tới giá trị tài sản giảm, nợ xấu tăng, lạm phát, tăng trưởng GDP thấp.
• Dân số già hoá: Dân Nhật Bản bắt đầu già đi từ rất lâu dẫn đến chuyện tiêu thụ hàng hoá giảm đi và lực lượng sản xuất cũng bị giảm đi, trong khi chi tiêu cho nhóm này lại tăng lên.
• Chính phủ Nhật Bản trong 30 năm qua vẫn không có một chính sách nào quyết đoán, mới mẻ để đưa Nhật Bản ra khỏi khủng hoảng.
• Bỏ qua các trend kinh tế như Dot Com, Công nghệ thông tin, Smartphone, AI…
• Sự trỗi dậy của Hàn Quốc, Trung Quốc.

Lý do khác: đây là nhận định của cá nhân mình dựa trên việc trải nghiệm và quan sát Nhật Bản 30 năm qua

Tinh thần dân tộc của Nhật Bản là một vấn đề nghiêm trọng dẫn đến vị thế của Nhật trong thế chiến thứ 2 từ việc tham gia WW2, đánh rất mạnh và thất bại. Nhật Bản là nước chiến bại trong WW2 và bị tàn phá nặng nề nhất. Tuy nhiên sự trỗi dậy của họ sau đó là kinh khủng. Coi như từ số 0 trong vài 20, 30 năm phát triển thôi Nhật gần vượt Mỹ đứng đầu thế giới luôn… Tinh thần dân tộc Nhật trong kinh tế có khi còn mạnh hơn là hồi WW2.

Tuy nhiên đó cũng chính là vấn đề mà mình nhìn thấy của sự thất bại của nền kinh tế Nhật trong 30 năm qua. Tinh thần dân tộc đóng góp một phần lớp trong sự thất bại đó.

• Sản xuất sản phẩm cho nội địa tốt hơn cho xuất khẩu
• Sản xuất sản phẩm riêng cho nội địa
• Không sử dụng các tiêu chuẩn quốc tế
• Tiêu dùng hàng nước mình
• Cấu trúc kinh tế bảo thủ cản trở sự đổi mới và cạnh tranh

Nhật Bản đã xây một hàng rào vô hình vì tinh thần dân tộc, vì quá tự tin, vì bảo vệ các nhà sản xuất nội địa… và chính họ cũng trở thành nạn nhân của hàng rào đó. Các công ty của họ mải mê trong cái hàng rào đó mà không thể đi ra ngoài cạnh tranh được với thế giới.

Nhật Bản có trở lại được không?

Chắc chắn là được. Có lẽ là sẽ sớm khi mà trật tự thế giới hiện nay đang thay đổi. Sau WW2 thì họ coi như bằng 0 mà đã phát triển kinh hoàng vậy thì về cơ bản Nhật là nước giỏi, nước đi đô hộ chứ không phải nước bị đô hộ. Cho nên sớm muộn gì họ cũng sẽ thoát ra được cái tình trạng hiện tại và khi đó sẽ rất mạnh mẽ.

Con người sẽ lại được trải nghiệm, sử dụng các sản phẩm tuyệt vời từ họ. Họ giỏi trong sản xuất đồ công nghệ, điện tử… những món đồ mà cho đến khi nào con người không tồn tại nữa thì mới hết nhu cầu.