Nếu không cập nhật tình hình thiên văn thường xuyên, nếu có ai hỏi “có bao nhiêu hành tinh trong hệ Mặt trời?”, thì chắc mình cũng trả lời “có 9 hành tinh”, và mình nghĩ nhiều anh em thế hệ 8x hoặc 9x cũng sẽ có câu trả lời tương tự. Nhưng chính thức hiện nay thì có 8 hành tinh (sau khi loại Diêm vương tinh ra khỏi danh sách), nhưng con số này vẫn chưa ngã ngũ. Nhiều nhà thiên văn học muốn có thêm, lên tới hàng trăm, hàng ngàn, một số khác thì muốn có một con số vừa phải, chẳng hạn như 8, 9, hoặc 10 mà thôi. 

Đúng là nếu nhìn những hành tinh bay vèo vèo trong vũ trụ, chúng chẳng khác gì một mớ hỗn độn, nhưng chính xác hơn là cách chúng ta nghĩ về những vật thể này mới là vấn đề. Câu hỏi “Hành tinh là gì?” có vẻ đơn giản, nhưng nó không hề dễ trả lời chút nào, và đến giờ, người ta vẫn tiếp tục tranh cãi.

Trong tiếng Hy Lạp cổ, planetes có nghĩa là “những kẻ lang thang”, chỉ đến việc các thiên thể này di chuyển trên bầu trời khi chúng quay quanh Mặt trời. Nếu theo định nghĩa này, Mặt trời và Mặt trăng cũng sẽ được coi là hành tinh, điều mà hầu hết mọi người ngày nay sẽ không đồng ý. Nhưng mà nếu chiếu theo định nghĩa này thì cũng sẽ bao gồm cả sao chổi và tiểu hành tinh, làm cho định nghĩa trở nên quá rộng. Vì thế chúng ta cần một cách hiểu hiện đại hơn. Nhưng mà chuyện này cũng đầy rắc rối.

Vào đầu những năm 2000, thuật ngữ “hành tinh” không gây tranh cãi nhiều. Khi đó, chúng ta có 9 hành tinh: Thủy tinh (Mercury), Kim tinh (Venus), Trái đất (Earth), Hỏa tinh (Mars), Mộc tinh (Jupiter), Thổ tinh (Saturn), Thiên vương tinh (Uranus), Hải vương tinh (Neptune) và Diêm vương tinh (Pluto). Nhưng sau đó, một nhóm các nhà thiên văn học đã làm đảo lộn mọi thứ khi phát hiện ra các thiên thể Sedna, Quaoar và Eris. Đây đều là những khối băng và đá quay quanh Mặt trời, nằm xa hơn cả Hải vương tinh và Diêm vương tinh. Chúng có kích thước lớn, với đường kính hơn 1.000 km. Đặc biệt, Eris có đường kính hơn 2.300 km, gần bằng Pluto và thậm chí còn nặng hơn một chút. Vậy những thiên thể này có phải là hành tinh không?

Khi sự tồn tại của Eris được công bố vào năm 2005, một trong những người phát hiện ra nó, nhà thiên văn học Mike Brown, thậm chí còn gọi nó là "hành tinh thứ mười" trong các tài liệu của NASA. Vào thời điểm đó, người ta nghĩ rằng nó lớn hơn Diêm vương tinh một chút, và nếu chúng ta coi Diêm vương tinh là một hành tinh, thì Eris cũng xứng đáng được công nhận như vậy. Ngay cả khi các quan sát chính xác hơn cho thấy Eris nhỏ hơn Diêm vương tinh một chút, vấn đề vẫn còn đó. Có bao nhiêu hành tinh trong Hệ Mặt trời?

Sự nhầm lẫn ngày càng gia tăng đã khiến Liên minh Thiên văn Quốc tế (IAU), tổ chức chịu trách nhiệm đặt tên các thiên thể, thành lập một ủy ban để đưa ra định nghĩa chính thức về "hành tinh". Nhiều đề xuất đã được đưa ra, nhưng hầu hết đều không thỏa đáng theo cách này hay cách khác. Một trong số đó là việc công nhận Ceres là một hành tinh. Ceres là tiểu hành tinh lớn nhất trong vành đai tiểu hành tinh chính giữa Hỏa tinh (Mars) và Mộc tinh (Jupiter). Tuy nhiên, Ceres nhỏ hơn nhiều so với những gì mọi người thường nghĩ về một hành tinh. Ngày nay, nhiều nhà khoa học coi Ceres là một tiền hành tinh (protoplanet), nghĩa là một thiên thể từng có tiềm năng phát triển thành hành tinh trong những ngày đầu của Hệ Mặt trời nhưng lại thiếu vật chất để tiếp tục lớn lên.

Năm 2006, Liên minh Thiên văn Quốc tế (IAU) đưa ra định nghĩa về hành tinh như sau:

1. Hành tinh phải quay quanh Mặt trời.
2. Nó phải có khối lượng đủ lớn để lực hấp dẫn của chính nó khiến nó có hình dạng gần tròn.
3. Nó phải "dọn sạch vùng lân cận quỹ đạo của mình", tức là trở thành thiên thể có lực hấp dẫn chi phối nhất trong khu vực đó.

Nếu một thiên thể đáp ứng hai điều kiện đầu tiên nhưng không đạt tiêu chí thứ ba, nó được gọi là "hành tinh lùn". Theo định nghĩa này, Diêm vương tinh (Pluto) không còn được coi là hành tinh chính thức như Trái đất hay Thủy tinh (Mercury) mà bị xếp vào nhóm hành tinh lùn.

Quyết định này đã gây ra nhiều tranh cãi. Một số nhà thiên văn học không đồng ý với định nghĩa này khi Pluto bị hạ cấp, trong khi công chúng cũng không mấy hài lòng khi "hành tinh thứ 9" quen thuộc bị loại ra khỏi danh sách.

Qua nhiều năm, một số định nghĩa khác đã được đề xuất, nhưng một số lại có xu hướng cố tình "bẻ cong" tiêu chí để giữ Pluto trong danh sách. Tuy nhiên, nếu công nhận Pluto là hành tinh, thì Eris cũng phải được công nhận. Và nếu chấp nhận Eris, thì rất nhiều hành tinh lùn khác cũng cần được tính vào, khiến số lượng hành tinh trong Hệ Mặt trời có thể lên đến hàng trăm, thậm chí hàng nghìn.

Không có lý do khoa học nào ngăn cản Hệ Mặt trời có hàng nghìn hành tinh, nhưng về mặt văn hóa, việc có quá nhiều hành tinh có thể khiến thuật ngữ này trở nên mơ hồ. Vì thế, hầu hết các nhà khoa học vẫn giữ quan điểm về số lượng hành tinh là 8 hoặc 9. Hoặc là 10! Hiện nay, đang có một giả thuyết cho rằng có một hành tinh chưa được phát hiện nằm rất xa ngoài Hệ Mặt trời. Một số vật thể nhỏ ở rìa Hệ Mặt trời có quỹ đạo bất thường, và lời giải thích đơn giản nhất là có một thiên thể lớn với khối lượng gấp nhiều lần Trái đất đang tác động đến chúng.

Hành tinh giả thuyết này tạm thời được gọi là "Hành tinh thứ 9" (Planet Nine) và có thể nằm cách Mặt trời hơn 30 tỷ km. Tuy nhiên, vị trí chính xác của nó vẫn chưa được xác định, và các nhóm thiên văn khác nhau đang đưa ra những dự đoán khác nhau. Với sự ra đời của các kính thiên văn khảo sát quy mô lớn như Đài quan sát Vera Rubin, việc tìm kiếm hành tinh này sẽ trở nên chính xác hơn hoặc thậm chí có thể phát hiện ra nó. Nếu được tìm thấy, việc gọi nó là hành tinh thứ 9, thứ 10 hay thứ một nghìn sẽ phụ thuộc vào cách chúng ta định nghĩa "hành tinh".

Một trong những lý do khiến chúng ta vật lộn với định nghĩa về "hành tinh" trong suốt thời gian qua là vì nó không có một ranh giới rõ ràng. Như nhà thiên văn học Mike Brown từng viết trong cuốn How I Killed Pluto and Why It Had It Coming (2010), “hành tinh” giống như một khái niệm, một sự khái quát hóa, hơn là một định nghĩa cụ thể. Dù chúng ta dựa vào khối lượng, kích thước, hình dạng hay quỹ đạo, thì ranh giới giữa hành tinh và các loại thiên thể khác vẫn luôn có tính chất tùy ý. Sự mơ hồ trong định nghĩa là một đặc điểm phổ quát trong khoa học tự nhiên. Các khái niệm mà con người đặt ra thường không phản ánh sự phân chia rõ ràng trong tự nhiên, mà chỉ là cách chúng ta cố gắng sắp xếp thế giới theo những tiêu chí dễ hiểu hơn.

Một ví dụ là màu sắc. Chúng ta đặt ra một ngưỡng bước sóng để phân biệt giữa cam và đỏ, nhưng đó chỉ là một lựa chọn, không phải một sự thật hiển nhiên. Ánh sáng xanh và ánh sáng đỏ về bản chất đều giống nhau, chỉ khác nhau về bước sóng. Và các màu sắc nằm trên dải quang phổ cũng hòa vào nhau một cách mượt mà, không có ranh giới rõ ràng giữa chúng.

Điều này cũng đúng với nhiều khái niệm khác như giới tính, nhận dạng, hay thậm chí là phân loại loài sinh vật. Khi nhìn vào những trường hợp đối lập nhau, chúng ta dễ dàng chia chúng thành hai nhóm riêng biệt. Nhưng khi xét các trường hợp nằm gần nhau trên cùng một phổ, sự khác biệt lại trở nên mơ hồ hơn rất nhiều. Con người có xu hướng thích phân loại mọi thứ thành những nhóm rõ ràng, nhưng tự nhiên thì không quan tâm đến điều đó. Hiểu được sự linh hoạt của những ranh giới này không chỉ giúp chúng ta cảm thấy bớt căng thẳng khi cố gắng phân loại mọi thứ, mà còn giúp ta nhìn thế giới và chính bản thân mình một cách bao quát và sâu sắc hơn.