Trong giới hàng hải và kinh tế, Hormuz thuộc nhóm được gọi là “chokepoint”, tức là những eo biển hẹp, lưu lượng cao, mà nếu bị tắc nghẽn hay phong tỏa sẽ kéo theo những cơn chấn động nghiêm trọng cho nền kinh tế toàn cầu. Những eo biển này hình thành tự nhiên qua hàng triệu năm do sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo và mực nước biển dâng lên khi băng hà tan chảy. Từ hàng thế kỷ trước, các thương nhân và thủy thủ đã tận dụng những "lối tắt địa lý" này vì chúng tiết kiệm đáng kể so với việc đi vòng qua các lục địa trên đại dương mở.

Điều này giải thích tại sao mỗi lần xung đột bùng phát ở khu vực, như giai đoạn từ cuối tháng Hai năm nay do căng thẳng leo thang ở Trung Đông, thị trường dầu mỏ phản ứng gần như ngay lập tức, dù eo biển chưa bị đóng cửa một ngày nào. Cái bóng của khả năng đó là đủ. Và chừng nào dầu mỏ vẫn là huyết mạch của nền kinh tế toàn cầu, Hormuz sẽ vẫn còn là thứ quyền lực địa lý mà Iran biết cách khai thác triệt để.

Tại sao các nhà địa chất học mê vùng này đến vậy

Khoảng 35 triệu năm trước, nơi đây không trông gì giống như ngày hôm nay. Hai mảng kiến tạo khổng lồ, mảng Arab ở phía nam và mảng Á-Âu (Eurasian) ở phía bắc, còn đang bị ngăn cách bởi một đại dương cổ đại tên là Tethys, đặt theo tên vị Titan của biển cả trong thần thoại Hy Lạp. Rồi mảng Arab bắt đầu đẩy dần về phía bắc, chui xuống bên dưới mảng Á-Âu theo một quá trình địa chất gọi là “subduction”, hay nói nôm na là húc vào và chui dưới. Quá trình này từng bước tiêu thụ toàn bộ đại dương Tethys, cho đến khi hai lục địa hoàn toàn khớp vào nhau.

Mark Allen, trưởng khoa Khoa học Trái Đất tại Đại học Durham ở Anh, người đã dành nhiều năm nghiên cứu vụ va chạm Arabia-Eurasia này, có một câu giải thích rất hay: "Điều thú vị về các vụ va chạm lục địa là chúng không kết thúc trong chớp mắt. Những lực lượng sâu thẳm bên trong Trái Đất vẫn có thể tiếp tục hoạt động trong hàng chục triệu năm sau khi hai lục địa đã được ghép lại với nhau." Nói cách khác, cuộc va chạm này vẫn đang diễn ra, chỉ là ở một tốc độ mà con người không thể cảm nhận được.

Khi mảng Arab tiếp tục ủi về phía bắc như một chiếc máy ủi địa chất, cả hai mảng bắt đầu bị nén lại và dày thêm, Allen mô tả nó như cảnh hai chiếc ô tô đâm thẳng vào nhau. Kết quả của sự "va chạm" khổng lồ và chậm chạp đó chính là dãy Zagros hùng vĩ ở Iran ngày nay. Nhưng đó chưa phải tất cả. Allen dùng một hình ảnh rất trực quan để giải thích sự hình thành của Vịnh Ba Tư và Eo biển Hormuz: hãy nghĩ mảng Arab như một cái thước kẻ mềm. Khi bạn đặt một vật nặng, ví dụ như cả một dãy núi, lên một đầu của nó, đầu kia sẽ bị kéo chúi xuống và tạo ra một cái lõm. Cái lõm địa chất đó, qua hàng triệu năm, chính là Vịnh Ba Tư và Eo biển Hormuz.

Rồi đến phần dầu mỏ, và đây mới là điều thực sự khiến các nhà khoa học bất ngờ. Trước khi mảng Arab va vào Á-Âu, trong hàng trăm triệu năm, nó nằm lặng lẽ ngay dưới mực nước biển, tích lũy từng lớp đá trầm tích là nguyên liệu hoàn hảo để hình thành dầu khí. Rồi khi va chạm xảy ra, áp lực kiến tạo đã nhốt chặt những túi dầu và khí đó lại dưới các lớp đá ở phần phía bắc của mảng Arab, tức là khu vực ngày nay là Iran, Iraq và một phần Syria. Allen giải thích sự giàu có phi thường của Trung Đông bằng một câu ngắn gọn: "Điều khác biệt ở Trung Đông là quy mô thuần túy của tất cả những điều này." Không chỉ nhiều dầu, mà là những mỏ dầu khổng lồ đến mức một số có thể khai thác liên tục trong nhiều thập kỷ mà không cạn kiệt. Chính vì vậy, toàn bộ kho dầu đó muốn đi ra thế giới, đều phải đi qua Hormuz.

Vùng đất này trông như thế nào ngoài thực tế

Nếu anh em có dịp đứng nhìn bản đồ khu vực, bán đảo Musandam của Oman trông như một mũi dao nhọn đâm thẳng lên phía bắc về phía Iran, và chính cái "mũi dao" địa lý đó tạo ra điểm hẹp nhất của Hormuz. Đây không phải hình ảnh ẩn dụ cho vui; đó là mô tả địa hình thực tế. Mike Searle, giáo sư Khoa học Trái Đất tại Worcester College thuộc Đại học Oxford, giải thích rằng chính các lực lượng kiến tạo địa chất tương tự đã nghiêng bán đảo Musandam về phía đông đến mức nó thu hẹp eo biển lại. Và bán đảo này vẫn đang dịch chuyển về phía bắc cho đến tận ngày hôm nay, Searle trích dẫn một nghiên cứu năm 2014 của ông và các cộng sự xác nhận điều đó. Điều đó có nghĩa là Hormuz sẽ dần dần thu hẹp lại và đóng cửa, dù chuyện đó sẽ không xảy ra sớm hơn khoảng 10 triệu năm nữa.