Một nghiên cứu gần đây đã tiết lộ rằng các bài hát của cá voi lưng gù tuân theo một số quy luật thống kê giống như ngôn ngữ loài người, cho thấy những điểm tương đồng đáng ngạc nhiên trong cách cả hai loài giao tiếp thông qua âm thanh. 

Trên thực tế, dù ngôn ngữ của con người có đa dạng đến đâu, chúng vẫn sẽ tuân theo một số mẫu số chung mang tính toàn cầu, vượt ra ngoài ngữ pháp và cú pháp. Một trong những quy luật nổi bật là quy luật Zipf về tần suất sử dụng từ, trong đó từ phổ biến nhất sẽ xuất hiện nhiều gấp đôi so với từ phổ biến thứ hai, ba lần so với từ thứ ba, và quy luật này cứ tiếp diễn với từ thứ tư, thứ năm, v.v.

Hầu như tất cả các ngôn ngữ đều tuân theo quy luật Zipfs

Điều bất ngờ là, các nhà khoa học đã phát hiện bài hát của cá voi lưng gù cũng tuân theo quy luật này, cho thấy cá voi và con người đã tiến hóa theo những giải pháp tương tự để giải quyết vấn đề giao tiếp qua âm thanh. Nhà tâm lý học Inbal Arnon, đồng tác giả nghiên cứu tại Đại học Hebrew ở Jerusalem cho biết rằng điều này một lần nữa củng cố quan điểm rằng chúng ta không nên xem ngôn ngữ loài người như một hiện tượng hoàn toàn khác biệt, mà xem nó có điểm chung gì với các hệ thống giao tiếp khác. 

Để phân tích các bài hát của cá voi, nhóm nghiên cứu đã thu âm các bài hát của cá voi lưng gù suốt tám năm tại New Caledonia, Nam Thái Bình Dương. Từ những bài hát đó, họ cần xác định các “đơn vị âm thanh” tương tự như “từ” trong ngôn ngữ loài người, dù không mang nghĩa rõ ràng, giữa những tiếng rên, hú và rít kỳ lạ.

Ngoài ra, các nhà khoa học cũng lấy cảm hứng từ cách trẻ sơ sinh học tiếng mẹ đẻ: trẻ lắng nghe các chuỗi âm thanh liên tục và nhận diện điểm chuyển giao giữa các từ bằng cách tìm các tổ hợp âm thanh bất ngờ – bởi những chuyển tiếp hiếm gặp thường xuất hiện ở ranh giới giữa các từ. Áp dụng chiến lược này vào bài hát của cá voi, họ phát hiện quy luật Zipf phù hợp một cách hoàn hảo. Thậm chí khi trộn ngẫu nhiên dữ liệu hơn 1.000 lần, kết quả tương tự không hề xuất hiện, điều này chứng tỏ rằng quy luật này không phải là ngẫu nhiên. 

Những bài hát của cá voi lưng gù cho thấy những quy luật phổ quát của ngôn ngữ ở những loài đã vượt qua ngưỡng học tập xã hội nhất định

Bên cạnh quy luật Zipf, một nghiên cứu khác do Mason Youngblood, nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Đại học Stony Brook, thực hiện còn phát hiện hai quy luật ngôn ngữ khác cũng xuất hiện trong bài hát cá voi. Quy luật đầu tiên là quy luật ngắn gọn, cho rằng từ càng phổ biến thì càng ngắn. Quy luật thứ hai là quy luật Menzerath, cho thấy một cấu trúc càng dài như một câu thì các phần cấu thành như mệnh đề càng ngắn. Cả hai quy luật này đều đặc biệt rõ rệt trong bài hát của cá voi lưng gù và cũng xuất hiện ở một số loài cá voi khác. Điều này cho thấy rằng động vật tối ưu hoá lượng thông tin truyền tải trong thời gian ngắn nhất, với ít năng lượng nhất. 

Dù có nhiều điểm giống ngôn ngữ, các nhà nghiên cứu trong dự án trên vẫn nhấn mạnh rằng bài hát của cá voi không phải là ngôn ngữ thực sự. Ellen C. Garland cho rằng tiếng kêu của cá voi rõ ràng mang một dạng ý nghĩa, có thể dùng để truyền đạt thông tin về danh tính, vị trí hoặc trạng thái cảm xúc. Tuy nhiên, mức độ phức tạp và khả năng linh hoạt của bài hát cá voi không đạt tới trình độ của ngôn ngữ loài người. Trong ngôn ngữ của con người, các từ có thể được kết hợp và tái kết hợp tự do để tạo nên vô số ý nghĩa và câu nói mới. Mỗi từ thường mang một ý nghĩa độc lập, và khi kết hợp lại, chúng có thể diễn đạt những ý tưởng phức tạp, mới mẻ.

Ngược lại, một bài hát cá voi truyền tải một nội dung tổng thể hoặc thực hiện một chức năng nhất định, nhưng các “từ” hay đơn vị âm thanh riêng lẻ trong bài hát đó dường như không có ý nghĩa độc lập và không thể linh hoạt kết hợp như các từ trong ngôn ngữ. Điều này giống như từng nốt nhạc trong một bản nhạc: mỗi nốt đều góp phần tạo nên cảm xúc hoặc thông điệp chung của bản nhạc, nhưng một nốt nhạc riêng lẻ thì không “có nghĩa” cụ thể như một từ trong ngôn ngữ.

Tuy vậy, những điểm tương đồng này vẫn vô cùng ấn tượng. Luke Rendell, nhà sinh học tại Đại học St. Andrews, cho rằng nghiên cứu này có thể mang lại cho cộng đồng khoa học kiến thức sâu sắc hơn về cách tiến hoá hội tụ ở một số dạng học tập nhất định. Nói cách khác, giao tiếp phức tạp có thể tiến hoá theo những nguyên lý phổ quát, nguyên lý chung ở bất kể ở loài nào. Ngoài ra, quy luật Zipf, cùng các quy luật ngôn ngữ khác, có thể được xem như “dấu vân tay” của những hệ thống giao tiếp phát triển qua học tập văn hóa nhằm giúp các loài vật, vốn những loài đã vượt qua ngưỡng học tập xã hội, hình thành cách giao tiếp phức tạp và học hỏi từ đồng loại.