Nội dung: TOÀN VĂN TUYÊN BỐ:

Tôi rất vinh dự được là một trong 25 người đầu tiên ký tên vào tuyên bố chung dưới đây. Tất cả chúng tôi đều là những người từng đoạt Huy chương Fields. Tuyên bố này xuất phát từ những cuộc thảo luận sâu rộng của chúng tôi trong tuần qua. Chúng tôi cũng đã đăng tải tuyên bố trên trang web mathandai.org và mời thêm nhiều người cùng ký tên. Rất tiếc, chúng tôi không thể tổ chức một quy trình tham vấn kỹ lưỡng hơn. Tuy nhiên, tất cả chúng tôi đều đồng ý rằng tình hình hiện nay rất cấp bách và tuyên bố cần được công bố càng sớm càng tốt.

Trong vài tháng qua, khả năng toán học của các mô hình ngôn ngữ lớn đã được cải thiện đáng kể, thậm chí có thể giải quyết những vấn đề lớn chưa được giải quyết trong một số lĩnh vực toán học. Tuy nhiên, các công ty AI hiện chủ yếu sử dụng khả năng “giải bài toán” như một thước đo để đánh giá năng lực của mô hình. Điều này đang gây tổn hại cho chính toán học và cộng đồng toán học. Có một sự không phù hợp nghiêm trọng giữa mục tiêu của các công ty AI và mục tiêu của cộng đồng toán học. Chúng tôi cho rằng đây cũng là một phần của cuộc khủng hoảng về sự phù hợp rộng hơn, đang ảnh hưởng đến khoa học, các ngành sáng tạo và toàn xã hội.

Cốt lõi của toán học là hiểu được cấu trúc cơ bản của hình dạng, số lượng và các hiện tượng tự nhiên. Qua nhiều thế hệ, cộng đồng toán học đã xây dựng một hệ thống khổng lồ gồm những ý tưởng, phương pháp nghiên cứu, khái niệm trừu tượng và công cụ để hiểu lĩnh vực này. Khoa học và công nghệ hiện đại cũng được xây dựng trên nền tảng của những công cụ toán học đó. Những bài toán nổi tiếng chưa có lời giải thường đóng vai trò như những cột mốc, giúp chúng ta đánh giá mức độ hiểu biết của mình về một lĩnh vực. Giải được một trong những bài toán đó thường là dấu hiệu cho thấy những hiểu biết và phương pháp mới đã xuất hiện. Sau đó, cộng đồng toán học sẽ tiếp tục tiếp thu những ý tưởng này thông qua các bài báo, thảo luận và quá trình đơn giản hóa. Lý tưởng nhất, những ý tưởng đó sẽ được trình bày trong sách giáo khoa dành cho sinh viên cao học, thậm chí sinh viên đại học. Một số còn có thể trở thành những công cụ phổ quát mà con người có thể hiểu và sử dụng trong hàng chục hoặc hàng trăm năm sau.

Ở nhiều khía cạnh, cộng đồng toán học giống như một phiên bản thu nhỏ của xã hội. Có nhiều cá nhân theo đuổi những hướng nghiên cứu khác nhau nhưng được kết nối bởi những giá trị chung. Tài sản quý giá nhất của chúng ta là sinh viên và những ý tưởng, những thứ mà chúng ta hết sức trân trọng. Chúng tôi cảm thấy có trách nhiệm đảm bảo rằng những ý tưởng đó được phát triển đầy đủ, cho đến khi chúng có thể tồn tại độc lập trong thế giới toán học.

Đối với sinh viên, mục đích của những bài toán khó không chỉ là tìm ra đáp án. Chúng còn nhằm rèn luyện năng lực, chuẩn bị cho nghiên cứu trong tương lai và phát triển những kỹ năng có thể sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác. Đối với các ý tưởng, chúng tôi phổ biến chúng thông qua các bài thuyết trình, thảo luận riêng và những bài báo được chuẩn bị cẩn thận, đồng thời liên kết chúng với những kiến thức đã có. Những quá trình này chắc chắn cần thời gian và phụ thuộc vào sự tương tác giữa con người.

Trong những tháng gần đây, thành công của AI trong việc giải các bài toán lớn đã thu hút sự chú ý rộng rãi. Tuy nhiên, giải bài toán chỉ là một công cụ và một thước đo thay thế cho mục tiêu cốt lõi là hiểu được khái niệm và đạt được những hiểu biết sâu sắc. Trong kỷ nguyên AI, việc từ bỏ mục tiêu cốt lõi này có thể phản tác dụng, bởi chính những công cụ được tạo ra để hỗ trợ chúng ta có thể làm suy yếu mục đích ban đầu. Việc sản xuất hàng loạt những khẳng định “đúng” hoặc “sai” với tốc độ ngày càng cao không nhất thiết tạo ra những ý tưởng mới. Ngược lại, nó có thể phá hủy môi trường cần thiết cho quá trình khám phá. Thông thường, những lời giải như vậy được công bố rất vội vàng, không có đủ thời gian để viết bài báo hoàn chỉnh, phát triển các phương pháp và ý tưởng mới hoặc trích dẫn chính xác những công trình liên quan trước đó. Như trong nhiều ngành sáng tạo khác, điều này đặt ra những vấn đề nghiêm trọng về quyền sở hữu và đạo văn. Hơn nữa, nếu không có các nhà toán học có uy tín tiếp tục phát triển và tích hợp những ý tưởng do AI tạo ra vào hệ thống toán học hiện có, những ý tưởng đó sẽ khó thực sự trở thành một phần của tri thức toán học. Những mối liên hệ quan trọng giữa các nhà toán học cũng có nguy cơ bị cắt đứt.

Chúng ta đang chứng kiến một mối đe dọa rộng hơn đối với lao động trí óc: sự tách rời giữa kết quả do công cụ AI tạo ra và mục đích ban đầu của công việc. Trong nhiều lĩnh vực, nhiều năm đào tạo chuyên môn không chỉ nhằm tạo ra câu trả lời hoặc sản phẩm cuối cùng. Nó còn nhằm xây dựng khả năng hiểu vấn đề, đặt ra những câu hỏi mới và tạo ra những ý tưởng mới. Các hệ thống AI được xây dựng dựa trên khối lượng công việc khổng lồ do con người tạo ra trong quá khứ đang ngày càng có khả năng trực tiếp tạo ra kết quả cuối cùng của những công việc đó. Điều này tạo ra sự không phù hợp giữa công cụ và mục đích ban đầu. Những thách thức mà cộng đồng toán học đang đối mặt tương tự với những cuộc khủng hoảng mà nhiều ngành khoa học và sáng tạo khác đang gặp phải. Đây cũng có thể là vấn đề chung mà toàn nhân loại phải đối mặt:

Khi AI thay đổi sâu sắc cách chúng ta làm việc, làm thế nào để đảm bảo rằng chúng ta không đánh mất mục đích ban đầu của công việc đó?
AI thực sự có tiềm năng rất lớn trong việc nâng cao và thúc đẩy nghiên cứu cũng như hiểu biết toán học. Cộng đồng toán học cần thích ứng với những thay đổi này theo nhiều cách. Tuy nhiên, liệu những thay đổi đó cuối cùng mang lại lợi ích hay gây tổn hại cho lĩnh vực này sẽ phụ thuộc phần lớn vào cách những người sử dụng công nghệ lựa chọn hành động. Những vấn đề này cần được giải quyết khẩn cấp, không chỉ trong cộng đồng toán học và các công ty thương mại phát triển công nghệ AI, mà trên toàn xã hội, nơi những cuộc khủng hoảng tương tự đối với lao động trí óc có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau trong tương lai.

Theo Terence Tao https://terrytao.wordpress.com/2026/09/11/a-severe-misalignment-of-ai-in-mathematics/