Brain Fog là một hiện tượng dùng để chỉ những triệu chứng liên quan đến nhận thức, thường được cho là phổ biến trong đại dịch COVID và đang dần được các nhà khoa học giải mã 

Brain Fog: Khái niệm, triệu chứng và tầm ảnh hưởng

Brain fog không phải là một chẩn đoán y khoa chính thức, mà là thuật ngữ dùng để mô tả một tập hợp các triệu chứng liên quan đến nhận thức như khó tập trung, hay quên, nhầm lẫn và sự trì trệ tinh thần, khiến các công việc thường ngày trở nên khó khăn. Mặc dù thuật ngữ này trở nên phổ biến trong đại dịch COVID-19, đặc biệt là trong bối cảnh long COVID, nhưng trên thực tế thì brain fog đã được ghi nhận từ lâu trong cộng đồng những người mắc bệnh mãn tính và có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân và yếu tố khác nhau.

Brain fog được cho là liên quan tới COVID nhưng thực tế thì triệu chứng này đã được ghi nhận từ lâu 

Thông thường, người trải qua brain fog thường cảm thấy khó tập trung, khó duy trì sự chú ý, hay gặp các vấn đề về trí nhớ ngắn hạn, cảm giác nhầm lẫn hoặc như đang ở trong trạng thái mơ hồ, xử lý thông tin chậm chạp hoặc thiếu hiệu quả, khó làm nhiều việc cùng lúc hoặc theo kịp các cuộc hội thoại, và đôi khi còn cảm thấy bản thân như tách biệt khỏi thực tại. Những triệu chứng này không chỉ gây phiền toái mà còn có thể kéo dài và ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống cá nhân cũng như công việc của người bệnh.

Nguyên nhân và thách thức trong chẩn đoán Brain Fog

Việc xác định nguyên nhân gây ra brain fog là một thách thức lớn đối với các nhà khoa học, bởi nó không chỉ xuất hiện trong một căn bệnh đơn lẻ mà là triệu chứng chung của nhiều tình trạng khác nhau. Thay vì một nguyên nhân duy nhất, các nghiên cứu cho thấy brain fog có thể bắt nguồn từ nhiều cơ chế chồng lấp. Một trong những giả thuyết hàng đầu hiện nay là tình trạng viêm thần kinh, khi sự viêm trong não, thường do nhiễm trùng như COVID-19, rối loạn tự miễn hoặc các bệnh mãn tính, gây rối loạn sự giao tiếp giữa các tế bào thần kinh và suy giảm chức năng nhận thức. Một ví dụ cụ thể là việc nhiễm COVID-19 có thể khiến các tế bào miễn dịch trong não hoạt động quá mức, cản trở sự phát triển của neuron thần kinh và thay đổi mức độ chất dẫn truyền thần kinh, dẫn tới các biểu hiện của brain fog.

Một phát hiện đáng chú ý khác liên quan đến brain fog là sự rò rỉ của hàng rào máu não, vốn là một lớp màng bảo vệ tự nhiên của não bộ. Các nghiên cứu gần đây cho thấy ở những bệnh nhân long COVID bị brain fog, hàng rào này có thể bị tổn thương, cho phép các chất độc hại và tế bào miễn dịch xâm nhập vào não, kích hoạt viêm thần kinh và làm gián đoạn quá trình chuyển hóa bình thường của não bộ. Bên cạnh đó, các vấn đề liên quan đến mạch máu và oxy cũng được ghi nhận, khi COVID-19 hoặc các bệnh khác có thể gây tổn thương vi mạch trong não hoặc làm giảm khả năng cung cấp oxy, từ đó gây ra các rối loạn nhận thức kéo dài.

Có rất nhiều nguyên nhân gây ra Brain fog như viêm thần kinh, sự rò rỉ hàng rào máu não, rối loạn hormones hay rối loạn đường ruột, sinh hoạt không điều độ

Ngoài các yếu tố trên, những thay đổi về hormone và rối loạn chuyển hóa cũng góp phần gây ra brain fog. Các nghiên cứu cho thấy sự suy giảm hormone estrogen trong thời kỳ mãn kinh hoặc sự thiếu hụt hormone tuyến giáp có thể làm giảm kích thước của một số khu vực trong não, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng nhận thức. Bên cạnh đó, các rối loạn về vi sinh đường ruột có thể là tác nhân khi một số nghiên cứu chỉ ra rằng sự mất cân bằng hệ vi sinh vật có thể kích hoạt viêm hệ thống, từ đó tác động xấu đến chức năng não bộ. Ngoài ra, các yếu tố tâm lý như trầm cảm, lo âu, stress mãn tính, thiếu ngủ, cũng như các yếu tố môi trường như thời gian sử dụng màn hình quá mức hay tiếp xúc với độc tố, đều có thể góp phần làm khởi phát hoặc trầm trọng thêm brain fog.

Vì brain fog chỉ là một triệu chứng chứ không phải một căn bệnh riêng biệt, việc chẩn đoán đòi hỏi phải đánh giá tổng thể cả về y khoa lẫn lối sống. Các bác sĩ thường xem xét lịch sử bệnh lý và tâm lý của bệnh nhân, đánh giá các yếu tố như giấc ngủ, chế độ ăn uống, mức độ căng thẳng, thực hiện xét nghiệm máu để kiểm tra các thiếu hụt dinh dưỡng hoặc rối loạn nội tiết, đồng thời kiểm tra các bệnh nền như bệnh tự miễn hay rối loạn tuyến giáp. Các bài kiểm tra nhận thức cũng được sử dụng để đánh giá trí nhớ, sự chú ý và khả năng điều hành hành vi, mặc dù trong nhiều trường hợp, kết quả kiểm tra tiêu chuẩn lại cho kết quả bình thường, điều này càng làm tăng thêm sự khó chịu cho bệnh nhân.

Điều trị Brain Fog và những hướng đi mới từ nghiên cứu

Hiện tại, chưa có phương pháp điều trị chung nào cho tất cả các trường hợp brain fog. Cách tiếp cận điều trị chủ yếu tập trung vào việc giải quyết nguyên nhân gốc rễ, chẳng hạn như điều trị nhiễm trùng, bệnh tự miễn, rối loạn hormone hoặc thiếu hụt dinh dưỡng nếu phát hiện ra. Song song đó, việc điều chỉnh lối sống thông qua cải thiện giấc ngủ, tập thể dục đều đặn, quản lý stress hiệu quả và duy trì chế độ ăn uống lành mạnh được cho là rất hữu ích. Đối với những trường hợp brain fog có khiếm khuyết nhận thức đo lường được, các liệu pháp phục hồi chức năng nhận thức được khuyến nghị nhằm tăng cường khả năng vận hành của não bộ. Một số loại thuốc, bao gồm thuốc trị ADHD, thuốc kháng histamine hoặc thuốc kháng viêm, cũng đã cho thấy những tín hiệu tích cực trong việc giảm nhẹ các triệu chứng brain fog, đặc biệt ở bệnh nhân sau hóa trị, mặc dù vẫn cần nhiều nghiên cứu hơn.

Đối với brain fog liên quan đến long COVID, các phương pháp điều trị thử nghiệm như kích thích não không xâm lấn, liệu pháp oxy cao áp (hyperbaric oxygen therapy), cũng như một số loại thuốc đặc trị, đã cho những kết quả hứa hẹn ban đầu. 

Từ các nghiên cứu gần đây, có thể thấy brain fog là một triệu chứng thực sự và có thể đo lường được ở nhiều bệnh nhân, chứ không đơn thuần chỉ là vấn đề tâm lý. Các cơ chế sinh học phức tạp như viêm thần kinh và rò rỉ hàng rào máu não đang được xác định là những yếu tố then chốt, đặc biệt trong bối cảnh long COVID. Để quản lý hiệu quả brain fog, đòi hỏi một cách tiếp cận cá nhân hóa, kết hợp giữa các can thiệp y khoa và thay đổi lối sống nhằm hạn chế tác động mà triệu chứng này gây ra cho người bệnh.