Trong thế giới mạng xã hội, thật ra không có biểu tượng nào phổ biến và được sử dụng nhiều như nút “Like” hay những nút bày tỏ cảm xúc. Anh em chắc cũng từng trải qua cảm giác thời đầu mới chơi mạng xã hội, chỉ cần bài viết của mình được vài like, có người like, là thấy vui, thấy thích và thường xuyên kiểm tra thử coi số lượng like có tăng lên hay không. Một cú chạm tuy nhẹ, nhưng nó lại kích hoạt những phản ứng tâm lý sâu xa, khiến anh em chúng ta cảm thấy vui vẻ, được công nhận và thậm chí là nghiện, không thể dứt ra. Vậy điều gì nằm sau sức hút tưởng chừng đơn giản đó?

Bản chất con người: học hỏi xã hội, xu hướng đồng dạng và hệ thống phân tầng

Từ hàng triệu năm trước, tổ tiên loài người đã tiến hóa với một lợi thế đặc biệt là khả năng học hỏi từ người khác. Không giống như phần lớn các loài vật chỉ học qua trải nghiệm trực tiếp, con người sớm phát triển khả năng giao tiếp và học hỏi từ xã hội xung quanh. Họ biết cách quan sát, bắt chước và rút kinh nghiệm từ thành công hay thất bại của người khác. Điều này là một trong những yếu tố quan trọng giúp tăng khả năng sinh tồn đáng kể, và trở thành nền tảng cho sự phát triển văn minh ngày nay.

Não bộ con người tiến hoá với xu hướng học hỏi từ xã hội, thích được ghi nhận hay những quan điểm giống mình

Bên cạnh khả năng này là một xu hướng gọi là homophily, khi anh em có xu hướng thích và tin tưởng những người giống mình, từ cách suy nghĩ đến sở thích. Điều này không chỉ khiến các nhóm gắn kết hơn, mà còn củng cố vòng lặp học hỏi kể trên và sự xác nhận xã hội. Tuy nhiên, nó có một mặt trái là rủi ro dẫn đến chủ nghĩa bè phái, sự thiên vị, hay khiến não bộ anh em chỉ thích chơi với những người giống mình, giảm sự đa dạng về quan điểm hay anh em không dám bước ra hỏi vùng an toàn của mình.

Bên cạnh đó, con người cũng phát triển một dạng hệ thống phân tầng nhẹ. Khác với các loài động vật dùng sức mạnh để tranh giành vị trí đầu đàn, chúng ta tìm đến và tôn trọng những người được xem là có hiểu biết, kinh nghiệm, hay đơn giản là người đáng học hỏi. Đây là lý do vì sao hình ảnh các chính trị gia, người nổi tiếng hay influencer thường được chụp giữa đám đông. Đó như một cách thể hiện rằng họ đang lan tỏa giá trị chứ không chỉ là trung tâm quyền lực. Anh em vẫn thấy báo đài tin tức hay nói thông tin từ chuyên gia này, nhóm chuyên gia kia. Bên cạnh việc cung cấp thông tin và trích dẫn nguồn, việc nói thông tin đó đến từ chuyên gia cũng là một cách để ngầm khẳng định là nó đến từ người có hiểu biết kinh nghiệm. Tuy nhiên, thực tế chính xác thế nào thì chưa chắc.

Vậy mạng xã hội tận dụng bản chất tiến hoá này thế nào?

Chính những đặc điểm tâm lý và tiến hóa trên đã tạo nên cơ sở để các nền tảng mạng xã hội thiết kế ra nút Like, một công cụ đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả trong việc kích hoạt các cơ chế phần thưởng và xác nhận xã hội trong não bộ con người.

Năm 2016, các nhà khoa học thần kinh tại UCLA đã thực hiện thí nghiệm với các bạn trẻ từ 13-18 tuổi, cho họ xem các bức ảnh cá nhân trên Instagram trong máy chụp cộng hưởng từ (fMRI). Kết quả cho thấy, khi nhìn thấy bài đăng của mình nhận được nhiều lượt thích, não bộ không chỉ kích hoạt vùng phần thưởng mà còn cả các vùng liên quan đến nhận thức xã hội, chú ý và bắt chước. Điều này lý giải vì sao chúng ta dễ bị cuốn theo hiệu ứng “đám đông”, tức là càng nhiều người thích, ta càng dễ thích theo. Nếu trong đám đông đó có cả chuyên gia, thì hiệu ứng phân tầng càng mạnh mẽ hơn.

Trung tâm của phản ứng này là dopamine, vốn là chất dẫn truyền thần kinh được ví như “tín hiệu khoái cảm” của não bộ. Nó cũng xuất hiện khi anh em ăn món ngon, nghe nhạc hay, mua sắm, và lướt mạng xã hội. Nói cách khác, việc nhận hay thậm chí là cho một lượt thích cũng tạo ra cảm giác thỏa mãn sinh lý học, giống như đang thưởng cho não bộ.

Mạng xã hội tận dụng rất tốt “cheap dopamine” để khiến người dùng bị nghiện qua các cú Like

Chính vì đánh đúng vào hệ thống phần thưởng của não, vốn được mài giũa qua hàng triệu năm tiến hóa mà nút “Like” trở nên vô cùng hấp dẫn và gây nghiện. Khi anh em thấy bài viết của mình có thêm một lượt thích, cảm giác vui vẻ, hân hoan và được công nhận xuất hiện ngay lập tức. Việc chờ đợi và kiểm tra liên tục số lượt thích cũng tạo ra “vòng lặp dopamine” – cơ chế mà các nền tảng mạng xã hội đã khai thác tối đa để giữ chân người dùng. Ngoài ra, nếu bài đăng của anh em mà được nhiều like, đó cũng là một cách cho thấy sự công nhận của xã hội, của mọi người hoặc ngầm hiểu những người đó có quan điểm giống mình. Chính điều này lại khơi dậy xu hướng homophily kể trên, tác động mạnh mẽ lên mỗi chúng ta.

Nhưng việc lạm dụng ngày một khiến mạng xã hội trở nên toxic

Ngược lại, việc anh em “like” một nội dung của người khác cũng không chỉ là hành động một chiều. Đó là một lời cảm ơn, một tín hiệu xã hội với người đăng là anh em thấy điều này hay và muốn xác nhận nó. Dĩ nhiên, người nhận được like cũng sẽ có được cảm giác công nhận và có động lực để chia sẻ thêm nhiều thứ hơn. Hành động này không chỉ mang ý nghĩa xã hội mà còn có thể tạo ra một dòng dopamine nho nhỏ trong não anh em, củng cố vòng lặp trao đổi và chia sẻ thông tin. Chính điều này thôi thúc anh em muốn xem nội dung, thả like, thả tim, và đôi khi những cú like, cú thả tim đó hoàn toàn vô thức. 

Tác động tâm lý và xã hội

Thực tế thì dù mang lại cảm giác tích cực nhưng hiển nhiên việc lạm dụng hay quá phụ thuộc vào nút Like cũng dẫn đến những hệ quả đáng lưu ý. Có nhiều khi, con người sẽ đánh giá giá trị bản thân mình qua số lượt thích, số lượng bình luận để cố gắng điều chỉnh hành vi, nội dung của mình chỉ để chiều lòng thuật toán, đám đông, để có tương tác nhiều nhất. Điều này không chỉ tác động đến chất lượng của nội dung mà còn có thể khiến anh em quá chú trọng đến hình ảnh cá nhân, dễ rơi vào vòng xoáy so sánh trên mạng xã hội, nội dung độc hại và từ đó ảnh hưởng đến sức khỏe tâm lý.

Hơn nữa, rõ ràng sự khuếch đại của xu hướng homophily và hiệu ứng đám đông còn có thể làm dày thêm cái tôi, khiến anh em chỉ muốn giao tiếp với ai giống mình, tăng nguy cơ chia rẽ, cực đoan hoá, vốn là những gì mà rõ ràng mạng xã hội đang thể hiện. Điều này làm giảm sự đa dạng trong quan điểm, trải nghiệm. Rõ ràng, nút Like không chỉ là một tính năng, nó là bằng chứng cho thấy công nghệ có thể chạm đến tận gốc rễ tâm lý tiến hoá của con người. Nó đơn giản, nhanh chóng, nhưng lại cực kỳ hiệu quả trong việc kích hoạt những phần sâu thẳm trong bộ não – nơi sự học hỏi, phần thưởng và khát khao kết nối đã hình thành từ thuở xưa.